Έρευνα και Ανάπτυξη. Ο Ρόλος των Πανεπιστημίων στην Κοινωνία της Γνώσης και τις Τεχνολογικές Καινοτομίες. Επενδύσεις στην Επιστημονική Έρευνα και Εφαρμογές ως Κρίσιμοι Παράγοντες για την Οικονομική Ανάπτυξη και τα Νέα Μέτωπα Τεχνολογίας

Αθανάσιος Βαλαβανίδης, Θωμαΐς Βλαχογιάννη 

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. 

Η Έρευνα και η Ανάπτυξη (Ε&Α, R&D) έχουν αποδειχθεί ότι αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την προώθηση των παγκόσμιων μετώπων της τεχνολογίας, ενώ συγχρόνως επαυξάνουν τις νέες τεχνολογικές και επιστημονικές καινοτομίες. Επενδύσεις στην επιστημονική έρευνα από τους κρατικούς και ιδιωτικούς φορείς και τις βιομηχανίες και οι εφαρμογές των προχωρημένων τεχνολογιών στους διάφορους τομείς της οικονομίας έχουν αποδειχθεί ότι παίζουν σημαντικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη και την ευημερία των χωρών. Επένδυση σε Ε&Α σημαίνει συντονισμένες και δημιουργικές δράσεις για να βελτιωθεί η επιστημονική γνώση σε διάφορους τομείς των επιστημών και της τεχνολογίας, αναβάθμιση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, βελτίωση της γνώσης και εξειδίκευση του εθνικού εργατικού δυναμικού. Τις τελευταίες δεκαετίες η παγκόσμια γνώση για τις φυσικές επιστήμες, αλλά και σε κοινωνικούς και οικονομικούς τομείς, έχει εξελιχθεί με αλματώδη πρόοδο και οι έρευνες δείχνουν ότι συμβάλλουν θετικά στην οικονομική ανάπτυξη. Τα πανεπιστήμια ιδιαίτερα καθίστανται σημαντικοί παράγοντες για επιστημονικές καινοτομίες και τεχνολογικές προόδους σε πολλούς τομείς της οικονομίας, της παραγωγής καινοτόμων προϊόντων και διεθνούς ηλεκτρονικής επικοινωνίας.

 

Ο θετικός ρόλος της Ε&Α φαίνεται από τις πρόσφατες επιστημονικές μελέτες ότι επιδρά στην έρευνα και την τεχνολογία με επεκτάσεις στην οικονομική πρόοδο και την παραγωγικότητα σε ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες. Επενδύσεις σε επιστημονική έρευνα και τεχνολογικές καινοτομίες στις περισσότερες χώρες έχουν αποφέρει σημαντική οικονομική ευημερία και υψηλής ποιότητας τεχνολογικές εφαρμογές σε υποδομές σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Οι κατάλληλες εφαρμογές των επιτευγμάτων της Ε&Α στο σύστημα των υποδομών (μεταφορές, ενέργεια, ηλεκτρικά δίκτυα, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια, επεξεργασία αποβλήτων, περιβαλλοντική προστασία, κλπ) εξυπηρετούν την οικονομία, την βιομηχανία, τις υπηρεσίες και την γεωργία σε παγκόσμια κλίμακα. Η ανασκόπηση παρέχει ολοκληρωμένη εικόνα, στατιστικές και ενδιαφέρουσες επιστημονικές έρευνες για τα επίπεδα επενδύσεων σε Ε&Α σε διάφορες ανεπτυγμένες χώρες (ΗΠΑ, Κίνα, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιαπωνία και Ελλάδα) και τις ευκαιρίες που παρέχουν για την εφαρμογή νέων τεχνολογιών και καινοτόμων μεταβολών στην δομή, οργάνωση, επικοινωνία και παραγωγικότητα των χωρών σε διεθνές επίπεδο.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [39 σελίδες]: αρχείο pdf

Πράσινη Χημεία και Νεότερες Τεχνολογικές Εξελίξεις. Πορεία προς την Πράσινη Οικονομία και το Αειφόρο Μέλλον της Επιστήμης και της Τεχνολογίας

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. 

Η χημική βιομηχανία κατέχει ακρογωνιαίο ρόλο στην αειφόρο πορεία της παγκόσμιας οικονομίας υποστηρίζοντας τις μελλοντικές τεχνολογίες και τις επιστημονικές προόδους σε νέα υλικά, λιγότερο τοξικά προϊόντα, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, περιβαλλοντική προστασία, βιομηχανικές διεργασίες με ενεργειακή αποδοτικότητα, βιοκαύσιμα και ανανεώσιμες πρώτες ύλες.

 

Η Πράσινη Χημεία ή Αειφόρος Χημεία [Green Chemistry or Sustainable Chemistry] ήταν η απάντηση στις κοινωνικές προσδοκίες για μελλοντική αειφόρο ανάπτυξη σε παγκόσμια κλίμακα. Η Πράσινη χημεία επιδιώκει να ανατρέψει τις παλαιές και κλασικές μεθόδους παραγωγής της χημικής βιομηχανίας με το σχεδιασμό νέων χημικών προϊόντων που θα είναι λιγότερο τοξικά για τον άνθρωπο και το περιβάλλον. Από την δεκαετία του 1990 οι διάφοροι τομείς της Πράσινης Χημείας ανέπτυξαν νέες τεχνολογικές βελτιώσεις με περιβαλλοντικά υπεύθυνες λύσεις και αειφόρες κατευθύνσεις για την επιστήμη και την τεχνολογία. Η φαρμακοβιομηχανία εφάρμοσε τις αρχές της πράσινης χημείας με μείωση τοξικών διαλυτών και υψηλής απόδοσης βιοσυνθετικές μεθόδους φαρμάκων. Οι περισσότερες χημικές βιομηχανίες εφάρμοσαν νέες συνθετικές μεθόδους, ανανεώσιμες πρώτες ύλες, μείωση στην ενεργειακή κατανάλωση, χρήση νέων διαλυτών και βιοκαταλυτικές μεθόδους. Η κατευθυνόμενη εξέλιξη (directed evolution), έχει δημιουργήσει νέους ενζυμικούς καταλύτες για βιομηχανική χρήση, ενώ το «βιονικό φύλλο» με φωτοχημική μέθοδο προκαλεί διάσπαση του νερού σε υδρογόνο και σε συνδυασμό με βακτήρια παράγει βιοκαύσιμα. Οργανικά φωτοβολταϊκά κύτταρα έχουν αναπτυχθεί για την παραγωγή φθηνής ηλεκτρικής ενέργειας. Τα φυτικά έλαια έχουν αποκτήσει βιομηχανική σημασία με την χρήση τους για την παραγωγή χημικών προϊόντων, όπως τα χρώματα. Σημαντικές εξελίξεις με νέα προϊόντα έχουν επιτευχθεί στους τομείς των βιοδιασπώμενων πολυμερών, αντιδράσεις σε υδατικό περιβάλλον, οργανικά χρώματα και χημικά υλικά με μικρή επιβάρυνση του περιβάλλοντος. Η «πράσινη» τεχνολογία έχει ανακαλύψει νέες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πρώτες ύλες από βιομάζα. Η ανασκόπηση αυτή συγκέντρωσε νέες τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων 5 ετών, και περιλαμβάνει επιλεγμένες ερευνητικές προσπάθειες και βιομηχανικές εφαρμογές στους τομείς της πράσινης χημείας και τεχνολογίας, καθώς και πρακτικές εφαρμογές σε πολλούς επιστημονικούς τομείς με βιομηχανική προοπτική και με «πράσινα», ανακυκλώσιμα και περιβαλλοντικά αποδεκτά προϊόντα.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [33 σελίδες]: αρχείο pdf

Πλαστικά Απορρίμματα και Παγκόσμια Ρύπανση των Ωκεανών Εκατομμύρια Τόνοι Πλαστικών Απορριμμάτων στους Ωκεανούς: ‘Εχουν Εξαφανισθεί;

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών (πολυμερή, πρώτες ύλες και δευτερογενή προϊόντα) υπολογίζεται σε 300 εκατομμύρια τόνους για το 2014 και αυξάνεται κάθε χρόνο κατά 3-5%. Τις τελευταίες δεκαετίες η παραγωγή πλαστικών συσκευασιών, ιδιαίτερα για τρόφιμα, έχουν αυξηθεί δραματικά και είναι κυρίως μίας χρήσης που απορρίπτονται καθημερινά σε μεγάλες ποσότητες σε αστικές περιοχές, χώρους αναψυχής, από πλοία και από πολυάριθμες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και βιοτεχνίες. Σύμφωνα με μελέτες το 40% των πλαστικών συσκευασιών απορρίπτεται σε αστικές χωματερές, το 14% ανακυκλώνεται, αλλά το 32% καταλήγει τελικά σε θάλασσες, ποτάμια, λίμνες κλπ. Οι ωκεανοί δέχονται ετήσια τεράστιες ποσότητες πλαστικών που υπολογίζονται σε μερικά εκατομμύρια τόνων. Τα πολυμερή απαιτούν μεγάλο χρόνο για να διασπασθούν αλλά και τα μικροπλαστικά σωματίδια που προκύπτουν από τη διάσπαση των πλαστικών ρυπαίνουν σε μεγάλη έκταση τα υδατικά συστήματα με τελική κατάληξη το θαλάσσιο περιβάλλον.

 
 

Τα τελευταία χρόνια η επιστημονική κοινότητα άρχισε να διερευνά συστηματικά τον διασκορπισμό των πλαστικών απορριμμάτων, τις φυσικοχημικές διασπάσεις σε μικρότερα τμήματα, την εκχύλιση πρόσθετων τοξικών χημικών ουσιών και το σχηματισμό μικροπλαστικών (<1 mm). Τα βιοδιασπώμενα πλαστικά, παρά την αρχική τους φιλοδοξία να μειώσουν την περιβαλλοντική ρύπανση, αποδείχθηκαν επιπρόσθετη πηγή ρύπανσης λόγω της θραύσης σε μικρότερα τμήματα που διατηρούν τις ιδιότητες των πλαστικών για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η ανασκόπηση αυτή συγκέντρωσε τις σημαντικότερες επιστημονικές έρευνες (μέχρι και τον Μάιο του 2016) και τα αποτελέσματα πολυετών δειγματοληπτικών αποστολών στους ωκεανούς της Γης. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ρύπανση των ωκεανών είναι εκτεταμένη λόγω της ανθεκτικότητας των πολυμερών και την κατάτμηση σε μικρότερα πολυμερή σωματίδια.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [39 σελίδες]: αρχείο PDF 

Φυτοφάρμακα σε Φρούτα, Λαχανικά και Τρόφιμα: Πόσο Επικίνδυνα είναι στην Ανθρώπινη Υγεία;

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Από την εποχή της αγροτικής επανάστασης οι καλλιέργειες καταστρέφονταν από παράσιτα και ασθένειες οι οποίες μείωναν σημαντικά τις γεωργικές αποδόσεις. Η χρήση φυτοπροστατευτικών δραστικών χημικών ουσιών για καταπολέμηση των παρασίτων βελτίωσε σημαντικά τις αποδόσεις των βασικών καλλιεργειών (δημητριακά, ρύζι, καλαμπόκι, σόγια, κλπ) από το 1940 και μετά. Τις τελευταίες δεκαετίες η χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων αυξήθηκε δραματικά για να ανταποκριθεί τις διατροφικές ανάγκες του πλανήτη Γη (7 δισεκατομμυρίων). Αν και η ποσότητα τροφίμων αυξήθηκε σημαντικά οι γεωργικές καλλιέργειες απειλούνται από κλιματολογικούς και γεωλογικούς παράγοντες, επάρκεια νερού, διάβρωση-ερημοποίηση εδαφών και φυτοπαθολογικές ασθένειες και ζιζάνια. Η χρήση φυτοπροστατευτικών ουσιών για τους επιστήμονες θεωρείται βασικός παράγοντας προστασίας των γεωργικών καλλιεργειών, αλλά η περιβαλλοντική προστασία απαιτεί νέες μεθόδους εφαρμοσμένων γεωργικών πρακτικών με μειωμένη τοξικολογική δράση. Τα υπολείμματα γεωργικών φυτοφαρμάκων στα τρόφιμα εδώ και πολλές δεκαετίες ρυθμίζονται με διεθνή και εθνική νομοθεσία και αυστηρούς τοξικολογικούς περιορισμούς. Το σύστημα για τα Ανώτατα Επίπεδα Υπολειμματικών Φυτοφαρμάκων (MRLs) με το Codex Alimentarius της Διεθνούς Οργάνωσης Τροφίμων και Γεωργίας (1963, FAO) και της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (WHO) ρυθμίζει τα επίπεδα των ανώτατων επιτρεπόμενων υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων για την ασφάλεια των τροφίμων.

Τα φυτοφάρμακα προστατεύουν γεωργικές καλλιέργειες και κτηνοτροφικές δραστηριότητες από παράσιτα, ζιζάνια, μύκητες και βακτήρια και αυξάνουν την απόδοση φρούτων, λαχανικών, κρέατος κ.α. Συγχρόνως προστατεύουν γεωργικούς πληθυσμούς από ελονοσία, κίτρινο πυρετό, τύφο και άλλες παρασιτικές και λοιμώδεις ασθένειες. Η αντίληψη ότι τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων στα τρόφιμα είναι υπεύθυνα για αλλεργίες, δερματικές ασθένειες, γαστροεντερικά προβλήματα, κακοήθεις νεοπλασίες και άλλες ασθένειες, είναι εξαιρετικά διαδεδομένες σε δημοσιογραφικά έντυπα και μέσα μαζικής επικοινωνίας. Αντίθετα, οι πολυάριθμες επιστημονικές έρευνες που διεξάγονται συνεχώς για την ανίχνευση υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων στα τρόφιμα και οι επιστημονικές εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις στην υγεία των καταναλωτών είναι σχετικά άγνωστές στο ευρύτερο κοινό. Επίσης, τα ανώτατα επιτρεπόμενα όρια φυτοφαρμάκων (MRLs) και τα τοξικολογικά δεδομένα στα οποία στηρίζονται, βελτιώνονται με νεώτερα δεδομένα και εφαρμόζονται σε διεθνές και εθνικό επίπεδο. Η ανασκόπηση αυτή φιλοδοξεί να παρουσιάσει μία σφαιρική ενημέρωση για τα στατιστικά στοιχεία προσδιορισμού υπολειμμάτων φυτοπροστατευτικών ουσιών στα τρόφιμα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην Ελλάδα. Μέσα από την πληθώρα επιστημονικών εργασιών καταγράφονται τα αποτελέσματα επιστημονικών αναλύσεων για τις συγκεντρώσεις υπολειμμάτων στα διάφορα τρόφιμα, και μελέτες για τον κίνδυνο στην υγεία των καταναλωτών. Η ανασκόπηση καταγράφει τα στατιστικά στοιχεία των τελευταίων ετών για τις 70-80 χιλιάδες αναλύσεις τροφίμων στη ΕΕ (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία για την Ασφάλεια των Τροφίμων) και το μικρό ποσοστό τροφίμων (2-3%) με υψηλές συγκεντρώσεις. Επίσης στην ανασκόπηση αναλύονται τα αποτελέσματα των πλέον σημαντικών και πρόσφατων διεθνών ερευνών για τις επιπτώσεις στην υγεία των καταναλωτών, και ιδιαίτερα παιδιών. Οι ποσοτικές αναλύσεις τροφίμων βιολογικής και συμβατικής καλλιέργειας έχουν δείξει ότι τα βιολογικά έχουν χαμηλότερες συγκεντρώσεις υπολειμμάτων. Η ανασκόπηση περιλαμβάνει τις εκστρατείες σε εθνικό επίπεδο πολλών ανεπτυγμένων χωρών για την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών με σκοπό την προστασία της υγείας του ανθρώπου λόγω της υψηλής περιεκτικότητας σε βιταμίνες, ιχνοστοιχεία και αντιοξειδωτικές ουσίες. Τέλος, η ανασκόπηση περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό επιστημονικών εργασιών για τις μελέτες ολικής διατροφικής σε διάφορες ανεπτυγμένες χώρες και τις δυνητικές επιπτώσεις στην υγεία των καταναλωτών από υπολείμματα φυτοπροστατευτικών δραστικών ουσιών. Η πλειονότητα των ερευνών δημοσιεύθηκαν σε καθιερωμένα επιστημονικά περιοδικά με υψηλό παράγοντα επιρροής.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [33 σελίδες]: αρχείο pdf

Ανανεώσιμες και Περιβαλλοντικά Αειφόρες Ενεργειακές Πηγές. Ο Ρόλος της Χημείας και οι Νέες Τεχνολογικές Εξελίξεις

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Η ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού περιγράφεται μέσα από τους αιώνες των πηγών ενέργειας που ήταν προσβάσιμες στον πλανήτη Γη και τις χρήσεις τους για τις μεγάλες ανθρωπολογικές αλλαγές, την επιβίωση και την παραγωγή υλικών από τον πρωτόγονο άνθρωπο. Η πρόσβαση σε διαθέσιμες και αξιόπιστες πηγές ενέργειας αποτελούσε πάντοτε ακρογωνιαίο παράγοντα οικονομικής ανάπτυξης και πλούτου για τις ανθρώπινες κοινωνίες από την εποχή της εξέλιξης της γεωργίας και της βιομηχανικής επανάστασης του 18ου αιώνα.

  

Η στροφή στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας επιταχύνθηκε λόγω της ενεργειακής κρίσης του 1973, της αυξανόμενης κλιματικής αλλαγής και της περιβαλλοντικής ρύπανσης από ορυκτά καύσιμα. Η μείωση της εξάρτησης από τους συμβατικούς ενεργειακούς πόρους (κάρβουνο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο) έγινε επιβεβλημένη με την προοπτική της μελλοντικής εξάντλησης ενεργειακών πόρων και την ενίσχυση της ενεργειακής ανεξαρτησίας σε εθνικό επίπεδο. Η συλλογή με παθητικά ηλιακά συστήματα και η φωτοβολταϊκή μετατροπή, η αιολική ενέργεια με ανεμογεννήτριες, οι υδατοπτώσεις, η γεωθερμία, η βιομάζα, η εκμετάλλευση των αστικών αποβλήτων, τα θαλάσσια ενεργειακά κύματα, η παλιρροϊκή ενέργεια μπορούν να αντικαταστήσουν τις συμβατικές ενεργειακές πηγές. Η ανασκόπηση περιλαμβάνει τις βασικές ανανεώσιμες ενεργειακές πηγές, τα προβλήματα έρευνας και τις τάσεις ανάπτυξης της τελευταίας δεκαετίας. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας το 2011 παρήγαγαν 1,360 GW. Το μεγαλύτερο τμήμα της ανασκόπησης επικεντρώνεται στο ρόλο της χημείας και των τεχνολογικών εξελίξεων στη βελτίωση της απόδοσης των ανανεώσιμων ενεργειακών πηγών. Περιγράφονται νέες τεχνολογίες, ανακαλύψεις νέων υλικών, δυνατότητες επιλογής προσαρμοσμένες στις ανάγκες του ενεργειακού χρήστη, χαμηλό λειτουργικό κόστος και συμβολή σε οικονομική και κοινωνική αναζωογόνηση υποβαθμισμένων περιοχών και προστασίας του περιβάλλοντος.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [33 σελίδες]: αρχείο pdf

Κατανάλωση Κόκκινου και Επεξεργασμένου Κρέατος και Αυξημένος Κίνδυνος για Καρκίνο του Παχέος Εντέρου

Σχηματισμός καρκινογόνων ουσιών, μηχανισμοί καρκινογένεσης και εκτίμηση κινδύνου

για καρκίνο του παχέος εντέρου και άλλους τύπους καρκίνου

 

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας , Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Επιδημιολογικές έρευνες έχουν τεκμηριώσει εδώ και αρκετά χρόνια ότι η διατροφή και η παχυσαρκία είναι υπεύθυνες για σημαντικό ποσοστό κακοήθων νεοπλασμάτων (καρκίνων) στον άνθρωπο. Έρευνες της τελευταίας δεκαετίας συγκέντρωσαν σημαντικό αριθμό αποτελεσμάτων από μεγάλης κλίμακας επιδημιολογικές και στατιστικές νοσηρότητας και θνησιμότητας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυξημένη κατανάλωση φρέσκου κόκκινου κρέατος και επεξεργασμένου κρέατος συσχετίζεται άμεσα με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του γαστροεντερικού συστήματος και ιδιαίτερα καρκίνο του παχέος εντέρου (ή ορθοκολικού καρκίνου, colorectal cancer, CRC), όπως και σε μικρότερο βαθμό καρκίνου του στομάχου, παγκρέατος και προστάτη. Το κόκκινο κρέας είναι ένα σημαντικό συστατικό της ανθρώπινης διατροφής λόγω της μεγάλης βιολογικής αξίας σε πρωτεΐνες, ζωικό λίπος, βιταμίνες Β, σιδήρο, σελήνιο και ψευδάργυρο. Τον Οκτώβριο του 2015, ομάδα εργασίας της Διεθνούς Υπηρεσίας για την Έρευνα του Καρκίνου (International Agency for the Research on Cancer, IARC, Λυών, Γαλλία) , της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΟΗΕ) αξιολόγησε της καρκινογενετική ικανότητα του κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος για υψηλή κατανάλωση. Κόκκινο κρέας είναι το φρέσκο χοιρινό, βόειο και αρνίσιο κρέας. Το επεξεργασμένο κρέας αφορά κάθε είδος κρέατος που έχει συντηρηθεί με κάπνισμα, αλάτισμα, ψήσιμο, μαρινάρισμα ή προσθήκη συντηρητικών για να καταστεί βρώσιμο και περιλαμβάνει είδη αλλαντικών, σαλάμια, λουκάνικα, ζαμπόν, μπέικον, κονσερβαρισμένο κρέας, κλπ.

Η ομάδα εργασίας της IARC επεξεργάσθηκε πάνω από 800 επιδημιολογικές και άλλες έρευνες (κυρίως προοπτικές πληθυσμιακές έρευνες) που μελέτησαν τη σχέση υψηλής κατανάλωσης κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες, διαφορετικές εθνικότητες και είδη διατροφής. Αποτελέσματα από 14 έρευνες τεκμηριώσαν θετική συσχέτιση για καρκίνο του παχέος εντέρου (ορθοκολικός καρκίνος). Τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν για υψηλή και χαμηλή κατανάλωση κόκκινου κρέατος σε μεγάλη κλίμακα σε 10 Ευρωπαϊκές χώρες και από την Σουηδία και την Αυστραλία. Θετική συσχέτιση για καρκίνο του παχέος εντέρου με την κατανάλωση επεξεργασμένου κρέατος παρουσίασαν τα αποτελέσματα σε 12 από τις 18 επιδημιολογικές έρευνες (προοπτικές, cohort or prospective) από την Ευρώπη, Ιαπωνία και τις ΗΠΑ. Έρευνες, που καλούνται μετα-αναλύσεις που συγκρίνουν ποσοτικά δεδομένα κινδύνου από πολλές μελέτες, βρήκαν στατιστικά σημαντική συσχέτιση δόσης-αποτελέσματoς (dose-response) για καρκίνο του παχέος εντέρου, με 17% αύξηση κινδύνου για κατανάλωση 100 γραμμάρια ημερησίως κόκκινου κρέατος και 18% για 50 γραμμάρια επεξεργασμένου κρέατος. Επίσης διαπιστώθηκαν συσχετισμοί της αυξημένης κατανάλωσης επεξεργασμένου κρέατος με καρκίνους του παγκρέατος, προστάτη και στομάχου. Στην έκθεση της επιτροπής έγινε αποτίμηση των μηχανισμών καρκινογένεσης, του σχηματισμού συμπλόκου νιτρωδο-αίμης, καθώς και καρκινογόνων ουσιών από το ψήσιμο σε υψηλές θερμοκρασίες. Εκτιμήθηκε η γονοτοξική δράση, η ικανότητα οξειδωτικού stress, φλεγμονώδεις αλλοιώσεις, η λιπιδική υπεροξείδωση και η αυξημένη μεταλλαξογόνο δράση των ούρων μετά από κατανάλωση κόκκινου κρέατος. Συνολικά, η ομάδα της IARC αξιολογώντας τα αποτελέσματα κατέταξε την κατανάλωση επεξεργασμένου κρέατος στην κατηγορία 1, «καρκινογόνος στον άνθρωπο», ενώ για το κόκκινο κρέας στην κατηγορία 2Α «πιθανώς καρκινογόνος στον άνθρωπο». Τα αποτελέσματα αυτά έλαβαν μεγάλη δημοσιότητα σε μέσα μαζικής ενημέρωσης, επιστημονικά περιοδικά, εφημερίδες και τηλεοπτικά μέσα. Η επισκόπηση αυτή περιγράφει αναλυτικά τα κύρια σημεία της έκθεσης και τα επιστημονικά αποτελέσματα των επιδημιολογικών ερευνών.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [18 σελίδες]: αρχείο pdf

Ατμοσφαιρική Ρύπανση Αστικών Περιοχών στην Ελλάδα και Οικονομική Κρίση

Διαχρονικές τάσεις στην ατμοσφαιρική ρύπανση, έρευνα και επιπτώσεις στην υγεία

 

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

Τμήμα Χημείας , Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Η ατμοσφαιρική ρύπανση των αστικών και βιομηχανικών περιοχών στην Ελλάδα αποτελούσε σημαντικό περιβαλλοντικό πρόβλημα καθώς συνδέονταν κυρίως με την αύξηση του πληθυσμού των αστικών κέντρων, της άναρχης πολεοδομικής επέκτασης και των αυξητικών τάσεων της βιομηχανικής παραγωγής κατά την περίοδο του 1950-1990. Το πρόβλημα της ρύπανσης του Λεκανοπεδίου της Αττικής και ιδιαίτερα του πολεοδομικού συγκροτήματος Αθήνας-Πειραιά συνδέεται άμεσα με την υπερσυγκέντρωση πληθυσμού, ραγδαία αύξηση τροχοφόρων και βιομηχανικώ-βιοτεχνικών δραστηριοτήτων και τη δυσμενή τοπογραφία. Η Αθήνα στις προηγούμενες δεκαετίες γνώρισε το κιτρινο-καφέ φωτοχημικό νέφος που ήταν μίγμα από σωματίδια καπνού, μονοξείδο του άνθρακα (CO), διοξείδιο του θείου (SO2), οξείδια του αζώτου (NOx) και όζον (Ο3) για το οποίο ευθύνονταν κυρίως οι μηχανές εσωτερικής καύσης των οχημάτων, οι κεντρικές θερμάνσεις και τα καυσαέρια των βιομηχανιών και βιοτεχνιών. Πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα, ο Βόλος και άλλες αστικά πολεοδομικά συγκροτήματα παρουσίασαν παρόμοια προβλήματα ατμοσφαιρικής ρύπανσης με διαφορετικά ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα αερίων ρύπων. Η βελτίωση των καυσίμων, η αντικατάσταση του στόλου των οχημάτων, η περιβαλλοντική νομοθεσία για περικοπές ρύπων από βιοτεχνίες και βιομηχανίες, η μετεγκατάστασή τους σε βιομηχανικές περιοχές, και η εισαγωγή φυσικού αερίου ως ενεργειακού καυσίμου προκάλεσε την βαθμιαία βελτίωση της ποιότητας αέρα στις μεγάλες πόλεις.

Η οικονομική κρίση της περιόδου 2010-2015, η αύξηση της φορολογίας πετρελαίου θέρμανσης (οι τιμές αυξήθηκαν το 2011-2013, αλλά μειώθηκαν λόγω της πτώσης των διεθνών τιμών και των επιδομάτων θέρμανσης). Το πιο πρόσφατο καφέ νέφος αιθαλομίχλης περιέχει κυρίως αιθάλη (μαύρο άνθρακα) λόγω της μαζικής καύσης κακής ποιότητας ξύλων και παραγώγων τους, καθώς και απορριμμάτων. Ενώ τα τελευταία χρόνια μειώθηκε η ατμοσφαιρική ρύπανση σε ό,τι αφορά τους αέριους ρύπους SO2, NOx, CO και οι υπερβάσεις των ορίων επιφυλακής των συγκεντρώσεων των διαφόρων ρύπων είναι λιγότερο συχνές απ’ ό,τι στο παρελθόν. Αλλά αυξήθηκαν οι φωτοχημικοί ρύποι (Ο3) και τα εισπνεόμενα αιωρούμενα σωματίδια (particulate matter, PM)

Επιστημονική έρευνα μελέτησε τις επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην υγεία κατοίκων αστικών περιοχών ευρωπαϊκών μεγαλουπόλεων. Η Αθήνα «πρωτοστατεί» και η Θεσσαλονίκη ακολουθεί για μία ακόμη φορά στα υψηλότερα επίπεδα ατμοσφαιρικών ρύπων, ειδικά στα αιωρούμενα σωματίδια μεταξύ των άλλων Ευρωπαϊκών αστικών περιοχών. Τα αποτελέσματα των ερευνών δείχνουν ότι η Αθήνα και Θεσσαλονίκη έχουν υψηλά επίπεδα αιωρουμένων σωματιδίων (PM10, PM2.5). Επιδημιολογικές έρευνες σε πολλές Ευρωπαϊκές πόλεις επιβεβαίωσαν τον συσχετισμό των ατμοσφαιρικών ρύπων, και τώρα ιδιαίτερα λόγω της οικονομικής κρίσης, με αυξημένα επίπεδα νοσηρότητας και θνησιμότητα από διάφορες πνευμονικές ασθένειες και αυξημένη εμφάνιση παθολογικών καταστάσεων σε ημέρες αυξημένης ρύπανσης. Η ανασκόπηση αυτή περιλαμβάνει τις σημαντικότερες περιβαλλοντικές και επιστημονικές έρευνες ατμοσφαιρικής ρύπανσης της τελευταίας δεκαετίας στην Ελλάδα. Οι έρευνες αυτές δείχνουν τις διαχρονικές τάσεις των αλλαγών στους αέριους ρύπους στις μεγάλες Ελληνικές πόλεις και τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων σε αστικές περιοχές.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [27 σελίδες]: αρχείο pdf

Ελπιδοφόρα Μηνύματα για την Εξέλιξη του Περιβάλλοντος στον Κόλπο της Ελευσίνας

Από το Εργαστήριο Χημείας Περιβάλλοντος

Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Τα αποτελέσματα των 20 και πλέον επιστημονικών ανακοινώσεων του Διεθνούς Συνεδρίου του προγράμματος «Αριστεία Ι» που πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία στην Ελευσίνα (11-12 Σεπτεμβρίου 2015) και συνδιοργανώθηκε από τον Δήμο Ελευσίνας, το Εργαστήριο Χημείας Περιβάλλοντος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών/Μεσογειακό Σχέδιο Δράσης (UNEP/MAP), το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΑΠΕΝ) και το Μεσογειακό Γραφείο Πληροφόρησης για το Περιβάλλον τον Πολιτισμό και την Αειφόρο Ανάπτυξη (MIO-ECSDE), κατέληξε σε μια σειρά από μηνύματα που είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα. Kαλούν όμως ταυτόχρονα σε εγρήγορση.
Ο Πρόεδρος του Συνεδρίου Καθηγητής Μ. Σκούλλος συνοψίζοντας τις εργασίες μέσα από τις οποίες παρουσιάστηκε (με βάση χρονοσειρές δεδομένων του ΕΚΠΑ, του ΕΛΚΕΘΕ και άλλων φορέων) η εξέλιξη της ρύπανσης στην διάρκεια των τελευταίων 40 ετών, ανακοίνωσε ότι υπάρχει μεγάλη βελτίωση.
Η βελτίωση αυτή αφορά βασικές παραμέτρους ποιότητας του περιβάλλοντος όπως τα βαρέα μέταλλα και τα θρεπτικά συστατικά, και αποτυπώνεται όχι μόνο στην ποιότητα των υδάτων του Κόλπου αλλά και στα ιζήματα του πυθμένα και την ανάκαμψη/ επανεγκατάσταση πολλών οργανισμών κυρίως βενθικής χλωρίδας και πανίδας. Ακόμα και δελφίνια και μια χελώνα Caretta caretta εμφανίστηκαν το περασμένο καλοκαίρι στον Κόλπο της Ελευσίνας. Επίσης αφορά και στην ποιότητα των νερών κολύμβησης.
Η βελτίωση οφείλεται σε έναν συνδυασμό, (1) εφαρμογής Κοινοτικής και Ελληνικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας, (2) εγκατάστασης και λειτουργίας αντιρυπαντικής τεχνολογίας σε αρκετές από τις μεγάλες ρυπογόνες, στο παρελθόν, βιομηχανίες και (3) της οικονομικής ύφεσης που οδήγησε σε κλείσιμο κάποιων μονάδων.
Λεπτομερής ανάλυση των δεδομένων έδειξε ότι οι δύο πρώτοι στενά σχετιζόμενοι παράγοντες είναι οι σημαντικότεροι, πράγμα ελπιδοφόρο, που καθιστά όμως την εφαρμογή νομοθεσίας και Βέλτιστων Διαθέσιμων Πρακτικών (ΒΑΤs) απαραίτητη και επείγουσα για όλες τις μονάδες, μερικές από τις οποίες εξακολουθούν να ρυπαίνουν.
Από τις εργασίες προέκυψε ότι υφίσταται ακόμη ανάγκη να διευκρινιστούν άμεσα και αντιμετωπιστούν λίγες σημειακές εκροές στο Νεράκι, το Μπλε Λιμανάκι της Σαλαμίνας και την Λίμνη Κουμουνδούρου, λόγω της σημασίας τους για τα οστρακοτροφεία, τους λουόμενους και τον φυσικό υδροβιότοπο, αντίστοιχα. Ας σημειωθεί ότι τόσο η Λίμνη Κουμουνδούρου όσο και ο όρμος Βουρκάρι στην παραλία των Μεγάρων αποτελούν περιοχές όπου εμφανίζονται «ακραίες εποχιακές συνθήκες» και οι οποίες είναι εξαιρετικά σημαντικές για την μελέτη της βιοποικιλότητας.
Ο Δήμαρχος Ελευσίνας κ. Γ. Τσουκαλάς τόνισε την σπουδαιότητα του Συνεδρίου και της παρουσίας και της συνεργασίας των τοπικών κοινωνιών με την επιστημονική κοινότητα. Η υψηλή στάθμη των εργασιών τονίστηκε από τον Αναπληρωτή Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Θ. Σφηκόπουλο, ενώ ο Ειδικός Γραμματέας του ΥΠΑΠΕΝ κ. Ι. Γκανούλης αναφέρθηκε στο ιδιαίτερο ενδιαφέρον της Πολιτείας για την ευρύτερη περιοχή. Ο Συντονιστής του Προγράμματος Δράσης για τη Μεσόγειο του ΟΗΕ (UNEP-MAP) Δρ. Γκαετάνο Λεόνε αναφέρθηκε συνοπτικά στο έργο των 40 ετών του Οργανισμού και τόνισε την ανάγκη της συνεργικής δράσης ανάμεσα στην επιστημονική κοινότητα και την τοπική κοινωνία εξαίροντας το παράδειγμα της Ελευσίνας. Τόνισε μάλιστα την ανάγκη αξιοποίησης των εργαλείων που παρέχουν οι Διεθνείς Οργανισμοί όπως το Πρωτόκολλο για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση της Παράκτιας Ζώνης της Συνθήκης της Βαρκελώνης που έχει κυρώσει και η Ελλάδα.
Με βάση τα ανωτέρω την δεύτερη ημέρα του Συνεδρίου παρουσιάστηκαν παραδείγματα διαχείρισης αντίστοιχων περιοχών του εξωτερικού και το Συνέδριο έκλεισε με αναγόρευση του καθηγ. Μ. Σκούλλου σε Επίτιμο Δημότη Ελευσίνας και παρουσίαση από τον Ομότιμο Καθηγητή – Ακαδημαϊκό κ. Χ. Ζερεφό του έργου του Τιμωμένου, εξήρε τη δημιουργικότητα του σαν ερευνητή και πολίτη ενώ επίσης τόνισε τη περιβαλλοντική, ιστορική και πολιτιστική σημασία της περιοχής.
Ακολούθησε η παρουσίαση από τον καθηγητή κ. Μ Σκούλλο ενός πρώτου Στρατηγικού Αναπτυξιακού Σχεδίου Προστασίας και Αειφόρου Ανάπτυξης του Κόλπου και της ευρύτερης περιοχής της Ελευσίνας.
Το σχέδιο βασίζεται σε αξιοποίηση, (1) του φυσικού κεφαλαίου της Περιοχής με πρωταρχική έμφαση στον ίδιο τον Κόλπο και την καταπληκτική του βιοποικιλότητα, (2) της υπάρχουσας βιομηχανικής υποδομής, τεχνογνωσίας και εξορθολογισμού των χρήσεων γης για υποδοχή καθαρών οικονομικών δραστηριοτήτων, (3) του μοναδικού πολιτιστικού κεφαλαίου με αιχμή του δόρατος τον Αρχαιολογικό Χώρο και την παράδοση των «Ελευσινίων Μυστηρίων» αλλά και των ιστορικών μοναστηριών και της πιο σύγχρονης βιομηχανικής αρχαιολογίας που συνδέονται τόσο με μετάδοση Γνώσης/Εκπαίδευσης όσο και με πολλές δυνατότητες τουριστικής ανάπτυξης ιδίως ημερήσιου εσωτερικού (αλλά και εξωτερικού) τουρισμού.
Τέλος, στο πλαίσιο του Συνεδρίου, στον ίδιο χώρο, πραγματοποιήθηκε Ενημέρωση – Επιμορφωτική Συνάντηση Εκπαιδευτικών, και λειτούργησε η Κινητή Έκθεση Ευαισθητοποίησης με θέμα τα θαλάσσια απορρίμματα (MARLISCO) του MIO-ECSDE όπου παρουσιάστηκε και το σχετικό Εκπαιδευτικό Υλικό «Μάθε Νιώσε Δράσε! Μαζί για Θάλασσες Χωρίς Σκουπίδια».

Πληροφορίες/ Οργανωτική Επιτροπή
Δρ. Γιώργος Κατσούρας, gkatsouras@chem.uoa.gr (τηλ. 210 7274952) 

Φωτογραφίες από το συνέδριο

Από αριστερά προς δεξιά: Καθηγητής ΕΚΠΑ κ. Σίσκος, Αναπληρωτής Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Σφηκόπουλος, Δήμαρχος Ελευσίνας κ. Τσουκαλάς, Καθηγητής ΕΚΠΑ κ. Σκούλλος με την τιμητική πλακέτα του Επίτιμου Δημότη Ελευσίνας, Ομότιμος Καθηγητής – Ακαδημαϊκός κ. Ζερεφός, Αναπληρωτής Πρύτανη Υποδομών και Αειφορίας του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Αγγελόπουλος, Προϊσταμένη Διεύθυνσης Μελετών & Έργων Αστικών Αναπλάσεων του ΥΠΑΠΕΝ κα Πέππα, Καθηγητής ΕΚΠΑ κ. Δασενάκης

Η αναγόρευση του Καθηγητή Μιχαήλ Σκούλλου σε «Επίτιμο Δημότη» από τον Δήμο Ελευσίνας

Πανοραμική άποψη του χώρου που έλαβαν χώρα οι εργασίες του Συνεδρίου στον Δήμο Ελευσίνας

Ερευνητές του Εργαστηρίου Χημείας Περιβάλλοντος και του ΕΛΚΕΘΕ με τον καθηγητή Μιχαήλ Σκούλλο

Μερικά αποτελέσματα από τις μελέτες ρύπανσης του Κόλπου της Ελευσίνας

Οικολογικά Δίκτυα Προστασίας της Φύσης και Προστατευόμενες Περιοχές στην Ελλάδα

Διαχρονικές τάσεις στην ατμοσφαιρική ρύπανση, έρευνα και επιπτώσεις στην υγεία

 

Αθανάσιος Βαλαβανίδης, Θωμαΐς Βλαχογιάννη

Τμήμα Χημείας , Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

Περίληψη. H Ελλάδα άρχισε το 1937 να αναγνωρίζει περιοχές με ειδικό οικολογικό ενδιαφέρον (δάση, ορεινοί όγκοι, ποτάμια, λίμνες, υγρότοποι, ενδιαιτήματα, παραθαλάσσιες περιοχές) και να τις θέτει υπό καθεστώς περιβαλλοντικής προστασίας. Αρχικά, στις προστατευόμενες περιοχές έγινε ο αποκλεισμός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, αλλά στην πορεία επιτεύχθηκε η ενσωμάτωση τους στον περιβάλλοντα χώρο και η στενή σύνδεση της προστασίας τους με την αειφορική χρήση των φυσικών πόρων. Περιοχές φυσικού κάλλους και υψηλής βιοποικιλότητας αναγνωρίσθηκαν ως προστατευόμενες με βάση την ισχύουσα εθνική νομοθεσία, αλλά και στο πλαίσιο διεθνών συμβάσεων ή Ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών για το φυσικό περιβάλλον. Η καταγραφή των περιοχών, που πληρούν τα κριτήρια της παρουσίας τύπων οικοτόπων και των βιολογικών ειδών τους (Οδηγίας 92/43/ΕΚ) στη χώρα μας, έγινε από ομάδες επιστημόνων στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος LIFE (1994-1996). Το δίκτυο Natura 2000 είναι ένα πανευρωπαϊκό δίκτυο προστασίας των ειδών των ενδιαιτημάτων. Το δίκτυο στην Ελλάδα περιλαμβάνει οικοτόπους υψηλής περιβαλλοντικής σημασίας και ποικιλία ειδών χλωρίδας και πανίδας.

Η Ελλάδα είναι στο επίκεντρο σημαντικής Μεσογειακής βιογεωγραφικής περιοχής που φιλοξενεί μεγάλη ποικιλότητα οικοσυστημάτων, από το ημιερημικό της νοτιοανατολικής Κρήτης μέχρι των ψυχρόβιων δασών της σημύδας, της δασικής πεύκης και της ερυθρελάτης, στη Ροδόπη. Η μεγάλη αβιοτική ποικιλομορφία των μικροκλιματικών τύπων αντικατοπτρίζεται στην παρουσία μεγάλης ποικιλότητας χλωρίδας, πανίδας και οικοσυστημάτων. Ποτάμια, δέλτα ποταμών, υγρότοποι, λίμνες και παραθαλάσσιες περιοχές καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις και τα ελληνικά δάση καλύπτουν το 30% του εδάφους της χώρας. Επίσης ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της Ελλάδας είναι τα 15.000 χιλιόμετρα παραθαλάσσιων περιοχών και 3.000 νησιά. Ειδικές υποχρεώσεις για την προστασία της φύσης απορρέουν από τις σχετικές Διεθνείς Συμβάσεις που δημιούργησαν το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή ΄Ενωση και η UNESCO. Υγρότοποι Διεθνούς Σημασίας από τη Σύμβαση Ραμσάρ, τα Μνημεία της Παγκόσμιας Κληρονομιάς (UNESCO), τα Αποθέματα Βιόσφαιρας (UNESCO, ’νθρωπος και Βιόσφαιρα), οι Ειδικά Προστατευόμενες Περιοχές (Σύμβαση Βαρκελώνης), τα Βιογενετικά Αποθέματα (Συμβούλιο της Ευρώπης) και οι Περιοχές στις οποίες έχει απονεμηθεί Ευρωδίπλωμα (Συμβούλιο της Ευρώπης). Η ανασκόπηση αυτή καλύπτει όλες τις πλευρές των προστατευόμενων περιοχών, διαχείριση και προστασία μέσα από πληροφορίες επιστημονικών εργασιών των τελευταίων 20 χρόνων και με πλούσια εικονογράφηση.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [32 σελίδες]: αρχείο pdf

Περιβαλλοντική Ρύπανση των Ποταμών, Λιμνών και Υγροτόπων της Ελλάδας

Περιβαλλοντικές έρευνες και εκθέσεις για την κατάσταση των Ελληνικών πηγών γλυκού νερού

 

Αθανάσιος Βαλαβανίδης, Θωμαΐς Βλαχογιάννη

Τμήμα Χημείας , Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου, 15784 Αθήνα

 

Περίληψη. Η Ελλάδα έχει 45 ποτάμια (από τα οποία τα 21 μεγάλου μήκους) και 40 αξιόλογες λίμνες γλυκού νερού με επιφάνεια, περίπου, 560 km2. Επίσης, η Ελλάδα έχει αξιόλογους υγροτόπους με πλούσια οικοσυστήματα. Τέσσερα σημαντικά ποτάμια που διαρρέουν την Ελλάδα, Έβρος, Νέστος, Στρυμόνας και Αξιός πηγάζουν από τις Βόρειες Βαλκανικές χώρες. Τα μεγαλύτερα ελληνικά ποτάμια είναι ο Αλιάκμονας, ο Αχελώος, ο θεσσαλικός Πηνειός, ο Έβρος και ο Νέστος. Οι λίμνες είναι κυρίως φυσικές αλλά υπάρχουν και τεχνητές. Οι περισσότερες λίμνες γλυκού νερού είναι αποτέλεσμα τεκτονικών και ηφαιστειακών δυνάμεων. Η Ελλάδα για να διασφαλίσει γλυκό νερό από τα ποτάμια για όλες τις εποχές του χρόνου έχει κατασκευάσει φράγματα και δημιούργησε τεχνητές λίμνες στα σημαντικότερα ποτάμια. Το νερό των ποταμών και των λιμνών χρησιμοποιείται σε υπερβολικό βαθμό για την άρδευση γεωργικών καλλιεργειών, για την ύδρευση πόλεων και για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος. Η μεγαλύτερη ελληνική φυσική λίμνη είναι η Τριχωνίδα και η μεγαλύτερη τεχνητή είναι η Λίμνη Κρεμαστών. Μελέτες τις τελευταίες δεκαετίες δείχνουν ότι η στάθμη πολλών λιμνών παρουσιάζει συνεχή πτώση (Βεγορίτιδα, Κορώνεια, Δοϊράνη κ.ά.) λόγω της εντατικής άντλησής του για άρδευση καλλιεργειών, τη μείωση των βροχοπτώσεων και τις κλιματικές αλλαγές. Επιπλέον, η διάβρωση και η απόθεση των φερτών υλικών στις τεχνητές λίμνες μειώνουν τη διάρκεια της ζωής τους, αφού ελαττώνουν σταθερά το βάθος τους. Τα ποτάμια και οι λίμνες στην Ελλάδα ρυπαίνονται από αστικά λύματα σε αρκετές περιοχές με μεγάλες και μεσαίου μεγέθους πόλεις.

Η ρύπανση ποταμών, λιμνών και υγροτόπων είναι επίσης αποτέλεσμα της εντατικής χρήσης λιπασμάτων (νιτρικά, αμμωνιακά και φωσφορικά άλατα) και φυτοφαρμάκων (ζιζανιοκτόνα, εντομοκτόνα), τα βιομηχανικά λύματα (από βιομηχανίες και εργοστάσια ζάχαρης, γαλακτοβιομηχανίες, κονσερβοποιίες κ.α.). Τα υγρά λύματα κτηνοτροφικών μονάδων είναι ένα ακόμη σοβαρό πρόβλημα ρύπανσης λιμνών και ποταμών. Κάδμιο, υδράργυρος, μόλυβδος, νικέλιο και χαλκός σε υψηλές συγκεντρώσεις έχουν ανιχνευθεί σε πολλούς ποταμούς και λίμνες. Επίσης, ρύπανση από τοξικές χημικές ουσίες και ουσίες με ενδοκρινικές ιδιότητες είναι ένα σημαντικό πρόβλημα ρύπανσης. Σημαντικός παράγοντας ρύπανσης είναι τα υγρά λύματα από εκπλύσεις αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων (π.χ. χωματερές), ρύποι από πετρελαιοειδή και άλλες τοξικές ουσίες. Οι διασυνοριακοί ρύποι στην περίπτωση του Αξιού προέρχονται από τις βόρειες Βαλκανικές χώρες. Ο Αλιάκμονας και ο Αξιός δέχονται μεγάλες ποσότητες επεξεργασμένων και μη αποβλήτων από αρκετές πυκνοκατοικημένες περιοχές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Ο Λουδίας, λόγω των αγροτικών αποβλήτων και των αποβλήτων από τις βιομηχανίες επεξεργασίας φρούτων και ζάχαρης είναι ένας από τους πλέον ρυπασμένους ποταμούς. Στην ανασκόπηση αυτή εξετάζονται τα σημαντικότερα προβλήματα ρύπανσης των ποταμών και λιμνών της Ελλάδας, καθώς και τα μέτρα που έχουν ληφθεί για να περιορισθεί η ρύπανση και η προστασία των ποτάμιων και λιμναίων οικοσυστημάτων.

Πλήρες κείμενο της εργασίας στα αγγλικά [36 σελίδες]: αρχείο pdf

Page 1 of 41234